Từ Bi Hỷ Xả
Khi chúng ta làm một điều ǵ không hài ḷng người khác th́ chúng ta thường hay nói đùa là nên lấy ḷng từ bi mà hỷ xả cho. Sự va chạm trong cuộc đời đă mang đến cho chúng ta lắm nổi đau buồn. Thế th́ cái ǵ đạ tạo ra sự vui cũng như cái khổ? Xin thưa đó là cái tâm. Đă là con người, th́ tham, sân, si luôn luôn chế ngự cái tâm của chúng ta. Nó muốn cho cái tâm của chúng ta bị mê muội để làm nô lệ cho nó. Chúng ta càng mê muội, th́ tâm càng vọng động. Mà tâm c̣n vọng động th́ chúng ta c̣n đau khổ.
Cuộc đời th́ ngắn ngủi, mà đời người th́ nhiều đau khổ, thử hỏi chúng ta sống c̣n có vui thú ǵ nữa đâu? Nói thế để chúng ta biết đâu là trắng, đâu là đen, chứ chủ trương của Phật giáo không phải là bi quan, nhu nhược và không có tinh thần tiến thủ. Đạo Phật là đạo của từ bi và trí tuệ th́ làm sao mà bi quan cho được. Muốn khai trừ vọng tưởng ở trong tâm để cho tâm được an vui và thanh tịnh, chúng ta phải dùng đèn trí tuệ để phá tan đám mây đen hắc ám vô minh này. Khi chúng ta không c̣n quan niệm hẹp ḥi, vị kỷ, th́ cái tâm của chúng ta từ từ mở rộng, không c̣n chấp trước để thương yêu mọi người và mang lại hạnh phúc cho kẻ khác tức là tự tạo hạnh phúc cho chính ḿnh. Cái tâm mà chúng ta nói ở đây chính là cái tâm vô lượng đó.
Vậy tâm vô lượng có những cái ǵ?
Tâm vô lượng th́ bao gồm: Từ, Bi, Hỷ, Xả.
Trước hết hăy t́m hiểu thế nào là Từ và Bi?
Từ là mến thương và v́ mến thương mà chúng ta tạo ra cái vui cho người. C̣n Bi là ḷng thương xót rộng lớn trước những nỗi khổ đau của người khác và quyết tâm làm mọi cách để diệt trừ những đau khổ này. Đức Phật đă dạy đời là biển khổ, có nghĩa là cái khổ của chúng sinh thật là mênh mông rộng lớn. Thật vậy, khi có con người, có vũ trụ, tức là có khổ. V́ vô minh, chúng ta sống trong cảnh khổ mà cứ tưởng là ḿnh đang vui sướng. Lấy giả làm chân, chúng ta đă gây ra không biết bao nhiêu là nhân khổ. Mà chúng ta quên đi là hể tạo nhân khổ th́ tất nhiên chính ḿnh phải chịu lấy quả khổ. Chứ có ai trồng đậu mà được khoai bao giờ? Nhưng mà người đời th́ không chấp nhận như thế, hể khổ th́ họ than trời trách đất, rên xiết thảm khóc, làm cho cuộc đời đen tối lại càng tối đen hơn. Cuộc sống đă khổ sở nay lại càng khổ sở thêm. Chúng ta thấy không gian vô tận, thế giới vô biên, th́ cái khổ cũng mênh mông vô tận như thế đó. Nói tóm lại, Từ Bi là nhận thức những cái khổ, và t́m mọi cách diệt trừ những cái khổ này để mang lại yên vui hạnh phúc.
Trong phần Tứ Diệu Đế, Đức Phật đă cặn kẻ nói rơ tất cả những nỗi đau khổ trên thế gian nầy (khổ đế) và Ngài chỉ cho chúng ta nguồn căn phát sinh ra những nỗi khổ này (tập đế). Sau đó, Ngài mới cho chúng ta thấy cái vui của Niết Bàn (diệt đế) và cuối cùng th́ đưa ra phương pháp để đạt đến cảnh vui này (đạo đế). Do đó khổ đế, tập đế tức là Từ c̣n diệt đế, đạo đế tức là Bi. Vậy Tứ Diệu Đế là Từ Bi.
C̣n Hỷ, Xả th́ sao?
Hỷ có nghĩa là vui theo. Nhưng vui theo cái ǵ?
Khi bạn bè hay thân bằng quyến thuộc của chúng ta làm những việc sai xấu chẳng hạn như say sưa, trộm cướp, hoặc sát sinh. Thay v́ chúng ta hết sức khuyên can họ, chúng ta lại đồng ḷng với họ đi vào con đường ác. Như thế, th́ sự vui theo ở đây có nghĩa là khuyến khích, đồng lỏa với kẻ ác vậy. Chính chúng ta đă tự tạo cho ḿnh ác nghiệp đấy.
C̣n nếu họ làm những điều thiện chẳng hạn như giúp đở người nghèo khổ, ra tay phụ giúp công việc cho người già cả, giúp đở khích lệ cho kẻ tâm trí tối tăm, đem niềm vui đến cho trẻ em… th́ việc vui theo này là một bước tiến trên con đường thiện nghiệp.
Vậy chúng ta phải dùng trí tuệ sáng suốt để phân định cái hay, cái dỡ của chữ Hỷ mà vui theo chớ đừng đụng cái ǵ vui theo cái nấy th́ vô minh sẽ trấn áp cái tâm vô lượng của chúng ta.
C̣n Xả là từ bỏ, không chấp, không kể nữa.
Cái khó trong thế gian này là làm thế nào để ḱm chế cái ái dục và càng khó hơn nữa là chúng ta đang sống trong một xă hội quá phức tạp th́ ái dục sẽ phát sinh dể dàng hơn. Chúng ta phải sáng suốt phân biệt cho rơ ràng đâu là nhu cầu và đâu là ái dục. Đạo Phật chỉ chủ trương tiêu diệt dục vọng để tâm được thanh tịnh, không c̣n phiền năo, không c̣n chấp trước và cuối cùng có cơ hội chứng được Niết Bàn. Chớ Đạo Phật không bao giờ chủ trương tiêu diệt nhu cầu của cuộc sống cả. Tại sao mà chúng tôi biết chắc như vậy? Khi xưa lúc chưa thành Phật, th́ chính Đức Phật đă tu khổ hạnh đến nỗi thân tàn ma dại mà Ngài chẳng đạt được kết quả ǵ.
Sau cùng, Ngài chọn con đường trung đạo là phải giữ tấm thân nầy để phát huy trí tuệ bởi v́ nếu thân thể suy nhược th́ trí tuệ sẽ yếu kém. Tấm thân tứ đại đối với Đức Phật chỉ dùng như là chiếc bè để đưa Ngài vượt qua biển trầm luân và đến bờ giác ngộ mà thôi. Khi đă đến được bờ giác ngộ th́ chúng ta phải bỏ chiếc bè kia lại và bước lên bờ để tự giải thoát. Đây chính là cứu cánh của Đạo Phật. C̣n chúng ta là những Phật tử tại gia th́ chúng ta cũng phải có cơm ăn, nhà ở và những phương tiện căn bản cho cuộc sống. Đây chỉ là nhu cầu mà thôi. Nhưng nếu nhà càng lớn th́ chúng ta phải làm nô lệ cho nó. Xe càng mắc tiền th́ chúng ta lại càng lo âu. Nên nhớ rằng, một khi chúng ta vượt qua giới hạn của nhu cầu, th́ ái dục sẽ hiện lên, và đây chính là căn nguyên cội rễ của nỗi khổ đau.
Vậy Xả ở đây có nghĩa là phải ĺa bỏ cho được ái dục. Chúng ta nên nhớ rằng một khi ḷng sân hận nổi lên th́ tâm từ bi bị lấn áp, nỗi ưu sầu của chúng ta càng tăng th́ tâm hỷ không phát hiện và nếu ái dục c̣n nặng nề th́ tâm xả sẽ không bao giờ được phát sinh.
Nói tóm lại, từ bi hỷ xả là bốn đức tính tối cao để giúp chúng ta kiềm chế ḷng tham, sân, si. Nhờ trí tuệ sáng suốt chúng ta lúc nào cũng làm chủ bốn tên đại ác nầy, không cho nó có cơ hội hoành hành th́ chúng ta sẽ biến khổ đau trên đời này thành những hạnh phúc chân thật.
Bác ái là t́nh thương phát xuất từ con tim mà đă là từ con tim th́ có lúc chúng ta thương, có lúc chúng ta ghét, buồn giận... C̣n từ bi là t́nh thương phát xuất từ trong trí tuệ nên lúc nào cũng sáng suốt. Nói như thế th́ giửa Từ bi và Bác ái có nhiều chỗ tương đồng cũng như dị biệt.
Như trên đă nói, Từ là đem niềm vui cho tất cả chúng sinh, c̣n Bi là diệt trừ nỗi khổ cho tất cả mọi loài. Chữ chúng sinh và mọi loài ở đây mà Đức Phật muốn nói là bao gồm cả con người và sinh vật. C̣n diệt khổ của chữ Bi là tận diệt cội nguồn gốc rễ của nỗi khổ. Nói một cách khác là người có ḷng Bi th́ vừa xoa dịu nỗi đau khổ trong hiện tại mà c̣n ngăn ngừa cái khổ tái phát trong tương lai.
Sau cùng, khi chúng ta nói về hai chữ Từ Bi th́ có nghĩa là mang lại sự vui sướng cho con người cũng như tất cả những sinh vật trên hoàn cầu và sự sung sướng này bắt đầu từ quá khứ, đến hiện tại, và chuyển qua tương lai của kiếp sau. C̣n Bác ái th́ chỉ chủ trương phần chính về con người mà không để ư đến súc vật, cho vui trong hiện tại mà không nghĩ đến cái Quả trong tương lai.
Làm việc chi cũng lấy ḷng thành làm gốc. V́ thế chúng sinh khi tu đạo mà không dụng công chí thành th́ làm sao được sự lợi ích lành bệnh dứt khổ.
Chúng sinh vô-biên thệ nguyện độ,
Phiền năo vô-tận thệ nguyện đoạn,
Pháp môn vô-lượng thệ nguyện học,
Phật đạo vô-thượng thệ nguyện thành.
Nam Mô A Di Đà
Phật